Software
  // 10 min. read

Het dilemma van intellectueel eigendom bij software

Intellectueel eigendom zijn de rechten op iets niet tastsbaars, zoals muziek, ontwerpen, maar ook informatie en software. Recht over een stukje informatie, hoe werkt dat? Wil je als klant liever alle rechten of is het handig om bepaalde rechten bij de producent te laten?

Bron foto: ANP XTRA, © Roos Koole

Een zakje chips is een zakje chips. Wanneer iemand mijn zakje van me afpakt, is dat diefstal, want ik was tenslotte de eigenaar. Op deze manier is het eigendomsrecht best eenvoudig. Het verhaal wordt echter wat lastiger wanneer we het hebben over intellectueel eigendom. Dan gaat het namelijk niet om iets tastbaars, maar om informatie. Een voorbeeld is het ontwerp van het chipszakje van Lays. Dat precieze design is eigendom van Lays. Wanneer je exact hetzelfde zakje namaakt, dan is dat diefstal. Het moelijke van intellectueel eigendom, is dat het lastig af te bakenen is waar je dan precies eigenaar van bent. Wanneer lijkt je ontwerp zo erg op het zakje van Lays, dat je aangeklaagd wordt voor diefstal? Dit soort conflicten levert vele rechtszaken op.

Als rechtenstudent kom ik dit soort voorbeelden vaak tegen in hoorcolleges. Ik heb daarnaast een bijbaan bij Bytecode, een full-service webbureau. Hier hoorde ik dat ze tegen eenzelfde soort probleem oplopen met betrekking tot intellectueel eigendom. Mag je het stukje code dat je bij de ene klant hebt gebruikt, hergebruiken voor een ander project? Of moet je dat stukje helemaal opnieuw schrijven? Als rechtenstudent die bij een softwarebedrijf werkt, ga ik op zoek naar de problemen rondom intellectueel eigendom in de softwarewereld, en zoek ik constructies om deze problemen op te lossen.

Consument

Laten we beginnen met het perspectief van de klant. Als klant wil je natuurlijk de volledige eigenaar zijn over wat je koopt. Als je een auto koopt, wil je ook niet dat de verkoper nog voor 50% eigenaar blijft. Daarnaast willen klanten ook niet dat er zomaar stukken van hun project op andere plekken opduiken. Wanneer de verkoper nog rechten heeft, kan er met een Engels woord sprake zijn van een vendor lock-in. Bij een vendor lock-in wordt de klant afhankelijk van een leverancier, doordat hij niet kan overstappen. Dit kan doordat overstappen te grote kosten met zich meebrengt, of doordat het juridisch onmogelijk is, zoals in dit verhaal het geval is.

Wanneer een klant niets over intellectueel eigendom afspreekt met de producent, krijgt de producent automatisch het volledige eigendomsrecht. Dit blijkt uit het Auteursrecht, de vorm van intellectueel eigendom die voor software geldt. Nu de producent de enige eigenaar is, kan de klant niet zomaar zelf iets aanpassen aan het project of voor het onderhoud overstappen naar een andere bedrijf. De klant is dus gebonden aan de producent.

Daarom is het begrijpelijk dat consumenten van softwarebedrijven graag afspraken vastleggen in contracten, waardoor zij een vendor lock-in voorkomen.

Producent

We maken de consument dus intellectueel eigenaar van het project door het auteursrecht over te dragen. Opgelost? Niet helemaal.

Voor een software-ontwikkelaar is het namelijk nadelig om eigendomsrechten weg te geven. De broncode die hij heeft geschreven voor het project, mag hij dan namelijk niet meer hergebruiken. Wanneer de ontwikkelaar een jaar later een project heeft waarbij een stukje code nodig is dat hij eerder al geschreven heeft, dan moet de code weer helemaal opnieuw geschreven worden. Dit kost veel tijd en geld. Voor de consumenten is dit op lange termijn ook nadelig: de ontwikkelaar zal geen schaalvoordelen ervaren, omdat hij bij elk project alles weer opnieuw moet schrijven en geen kant-en-klare stukken uit andere projecten kan gebruiken. Dit zal de consument terugvoelen in zijn portemonnee.

De oplossing ligt dus in een constructie waar de consument geen last heeft van een vendor-lock in, maar waarbij de producent losse stukjes van het project nog steeds kan hergebruiken.

Constructies

Zoals ik eerder al schreef, is de standaardregel bij intellectueel eigendom dat de producent de eigenaar is. Een uitzondering daarop bestaat in de relatie tussen werknemer en werkgever: wanneer software in dienstverband door een werknemer wordt gemaakt, dan is de werkgever daar eigenaar van. Maar goed, laten we de wet even loslaten en bekijken welke constructies vaak worden gebruikt bij contracten. Uiteindelijk worden de belangrijkste beslissingen in het overeenkomstenrecht namelijk niet in de wet, maar bij de contractsluiting gemaakt. Twee belangrijke constructies bij overeenkomsten kunnen hulp bieden bij de zoektocht naar een balans tussen de ontwikkelaarsbelangen en die van de consument.

Overdragen van eigendomsrechten

Een van die constructies is het overdragen van de eigendomsrechten aan de consument. Dit kan door middel van een nieuwe schriftelijke overeenkomst of een bepaling in het koopcontract, mits het duidelijk genoeg omschreven is (of met voldoende bepaaldheid, in juristentaal). Vanaf dat moment is de klant eigenaar van het product en kan hij ermee doen en laten wat hij wil. Om de producent tegemoet te komen, zou de consument hem via een licentie de mogelijkheid kunnen geven om bepaalde delen van het project te mogen kopiëren en zo te mogen hergebruiken voor andere projecten. Uiteindelijk is dit alleen maar in het belang van de consumenten: ontwikkelingskosten worden zo verspreid over meerdere klanten.

Bij het overdragen van de eigendomsrechten moet overigens niet worden vergeten dat de persoonlijkheidsrechten in het auteursrecht niet overdraagbaar zijn. De producent blijft dus altijd een aantal rechten behouden. Op grond hiervan kan hij zich verzetten tegen bijvoorbeeld naamswijzigingen van het werk of publicatie van het werk zonder dat zijn naam wordt genoemd. Ook kan de ontwikkelaar bezwaar maken tegen wijzigingen van het werk, behalve wanneer dit onredelijk is. Wel kan de producent afstand doen van de meeste persoonlijkheidsrechten (dit is dus iets anders dan overdragen), omdat hij dit bijvoorbeeld heeft afgesproken met de consument. Het recht om zich te verzetten tegen verminking of aantasting van het werk, zal de producent echter altijd blijven houden.

Gebruikerslicentie

We kunnen de situatie ook omdraaien: de producent blijft eigenaar, maar de gebruiker krijgt er een aantal rechten bij, door middel van een licentie. Deze constructie wordt het meest gebruikt in de softwarewereld. Voor de maker is het voordeliger om het auteursrecht niet over te dragen, omdat dit hem veel moeite en kosten uit handen neemt bij volgende projecten.

Met een licentie geeft de maker de gebruiker het recht om het product te gebruiken, volgens de voorwaarden uit de overeenkomst. De exacte omvang van de licentie wordt dus bepaald in de licentievoorwaarden. Hierbij moet vermeld worden hoelang het product gebruikt mag worden, of de software aangepast mag worden, waar het product gebruikt mag worden, en zo kun je nog veel andere voorwaarden bedenken. Zo'n licentie heet ook wel een gebruikersrecht. Het gebruikersrecht mag niet overgedragen worden aan anderen.

Om een vendor lock-in te voorkomen, is het voor de klant zaak om zo veel mogelijk vast te leggen. Bijvoorbeeld dat de klant zelf ook aanpassingen mag doen. Daarmee ligt voor de klant ook de weg open naar het overstappen naar een andere partij voor het onderhoud.

Oplossing

Van een collega bij Bytecode hoorde ik dat zij in hun eerste jaar niet zo bezig waren met intellectueel eigendom. Begrijpelijk; als opstartend softwarebedrijf heb je het ongelovelijk druk, en je volledig verdiepen in intellectueel eigendom is dan niet een van de eerste punten op je to-do list. Daarnaast krijgt intellectueel eigendom pas een belangrijke rol bij grotere projecten. Kortom, het is geen onderwerp waar je van meet af aan mee bezig bent. Toch begint een goede en eerlijke regeling van auteursrechten bij actief nadenken. Uiteindelijk kun je bijna alles regelen in de overeenkomst tussen klant en ontwikkelaar.

Maar wat moet er dan precies gebeuren? Eigendomsrechten overdragen of alleen een gebruikerslicentie geven? Laten we nog even teruggaan naar het probleem. De uitdaging is dat een klant niet vast wil zitten aan een vendor lock-in, maar dat de producent bepaalde delen van het product wil kunnen hergebruiken. Uiteindelijk biedt zowel eigendomsoverdracht als de gebruikerslicentie hiervoor een oplossing.

De overdracht van eigendomsrechten is voordeliger voor de consument, omdat de producent dan alleen nog maar gebruik kan maken van zijn persoonlijkheidsrechten en eventueel de aan hem verleende licenties. De klant heeft weinig last van een vendor lock-in en kan dus alle kanten op met zijn project. Via een licentie kan de producent het project alsnog hergebruiken voor later.

Wanneer er alleen een gebruikerslicentie wordt verleend, dan is dat juist weer voordeliger voor de producent. Hij blijft dan namelijk te allen tijde de macht over zijn product hebben. Ook via deze weg kunnen de licentievoorwaarden een brug slaan naar de andere partij. De klant kan daarmee de mogelijkheid krijgen om aanpassingen te maken of om over te stappen naar een andere onderhoudspartij.

Begrip en een beetje eigen belang

Uiteindelijk is er heel veel mogelijk in het contractenrecht en zijn genoeg constructies te bedenken waarbij zowel de klant als de producent tevreden zijn. De oplossing ligt misschien wel in het begrip voor elkaar: wanneer beide partijen elkaars problemen begrijpen en bereid zijn een stapje naar elkaar toe te zetten, dan kunnen ze elk probleem oplossen.

Die vorige zin was wellicht een verbindende afsluiting geweest, maar de zakenwereld bestaat niet alleen maar uit altruïsme. Elk bedrijf heeft natuurlijk een eigen belang en wil daar zo dicht mogelijk bij in de buurt komen. Daarbij helpt het wanneer je de problemen achter intellectueel eigendom een beetje begrijpt en weet welke constructies in jouw voordeel werken. En goed onderhandelen kan ook geen kwaad.

Dit artikel is met passie geschreven door Bytecode, een jonge en moderne web agency. Wij laten jou graag zien hoe je de kracht van het internet kunt gebruiken om alles uit jezelf te halen. Dit doen we door bijvoorbeeld dit artikel te schrijven, maar ook door deze inzichten in onze werkzaamheden te verwerken.

Wil je meer over ons weten of kunnen we misschien iets voor je betekenen? Neem gerust contact met ons op of kom een keer langs op de koffie!

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

Maandelijks brengen wij een interessante en leerzame nieuwsbrief uit met onder andere onze ‘Bytecast’, nieuwe artikelen of e-books, en natuurlijk updates over ons team en werkzaamheden.